معرفی اماکن فرهنگی مذهبی محلات / امام زاده فضل و یحیی

25 اسفند 1392 کد خبر : 988611743 | بازدید : 19520

 

 

امامزاده فضل و یحیی محلات مدفن دو تن از نوادگان امام موسی کاظم علیه السلام.

 

امامزاده فضل و یحیی در کوی بالای محلات واقع شده و مدفن دو تن از نوادگان امام موسی کاظم علیه السلام است. بنای این امامزاده دارای حیاط وسیعی است که چهار چوب جانب بقعه را فرا گرفته است. بقعه دارای قبه، رواق و ایوان هایی است و اطراف حیاط نیز حجره هایی به چشم می خورد.

قدیمی ترین قسمت امامزاده، محراب آن است که بنای آن را سال 709 هجری و مربوط به دوره ایلخانان دانسته اند.

 

 

گنبد شاهزادگان یحیی و فضل الرضا


گنبد مورد نظر در کوی بالای محلات و تقریباً کنار خیابان سرچشمه واقع و مزار عمومی است. در این گنبد اثر باستانی که بیش از هر چیز توجه باستان شناسان ایران را به خود جلب می کند محرابی گچبری است که در متن آن تاریخ ثلثین یعنی سی هجری خوانده می شود.

 

 


نسب نامه مدفونان


اما نسب شاهزاده یحیی را در الواح موجود، فرزند بلافصل امام کاظم خوانده اند که هرگاه گنبدی به نام یحیی بن موسی بن جعفر در بازار سبزوار وجود نداشت بلافصلی او را برای قبول نزدیک تر می نمود؛ اما با وجود مشاهده متعدد منتسب به یحیی در این امر به طور قطع نمی توان نظر داد.

چنانکه فضل الرضا را هم فرزند همان امام ضبط کرده اند؛ در حالی که هرگاه مقصود از فضل همان فضل فرزند بلافصل امام کاظم باشد بر دفن وی در محلات باتصریح صاحب مجالس المؤمنین بر دفن وی در آوه نمی توان اظهار عقیده کرد.

پس اگر مدفونان در این مشهد را دو تن از احفاد امام کاظم (ع) به اسامی یحیی و فضل بخوانیم با مشکلاتی مواجهه نمی گردیم به خصوص که در میانه سادات رضویه عنوان آل الرضا تا چند قرن متدوال بوده است و فضل هم از سادات رضویه قرن چهارم است که به عنوان فضل آل الرضا یا فضل الرضاییه خوانده می شده است و می توان گفت فضل فرزند شاه رضا مدفون در قمشه یا شهر (شهر رضا) می باشد که دارای بقعه و بارگاه مجلل مزار عمومی است. بنابراین باید گفت که فضل الرضا از جمله خاندان موسی مبرقع بوده است که مقام را گنجایش ادامه این بحث نمی باشد.

به هر صورت این مشهد دارای صحنی گشاده است که چهار جانب بقعه را فرا گرفته و متضمن بقعه و قبه و رواق و ایوان هایی است که که ذیلاً توصیف می شوند.

این صحن به مساحت 40 در 40 متر است و در هر یک از اضلاع آن نه باب بقعه و حجرات شرقی و جنوبی آن معمور و ضلع غربی آن نمابندی و در مدخل آن ایوانی و در جبهه آن کتیبه ای از کاشی خشتی تعمیری حاکی از تجدید بنا در سال 1320 قمری از ناحیه استاد علی است. درب صحن به هشتی یا کرباسی گشوده می شود که دو طبقه و دارای دو حجره و چند غرفه با پوشش عرقچینی است.


بقعه


نقشه ساختمان بقعه امامزادگان به شکل صلیبی و مرکب از دو سر پوشیده رومی پوش است که هر یک به طول 12 متر و عرض 4 یا 5/3 متر می باشد که عمود بر یکدیگر ساخته شده اند.

این گونه ساختمان های باستانی معمولاً آتشکده بوده اند و از چهار در که جانب آنها کانالی جهت هواکش می ساختند و در مرکز تقاطع، کانونی برای آتش و روی آن را باز می گذاشتند و مغان هم در شاه نشین های اطراف می نشستند و مدخل آن هم از جانب جنوبی گشوده می شد، ساخته می شده اند؛ زیرا عرض این قسمت 5/3 و عرض قسمت دیگر بقعه 4 متر است و تشخیص این امر برای کسانی که با سبک ساختمان قبه و بارگاه در ایران آشنایند، خیلی ساده می باشد؛ زیرا در ساختمان مقابر سبک هایی چون برجی و مضلع مسدس با مثمن بی صفه و با صفه معمول بوده است و کمتر می شود که مقبره ای به صورت صلیبی در سراسر کشور دیده شود.

بنابراین باید معتقد شد که بقعه مورد نظر قبلاً آتشکده ای از آثار قبل از اسلام بوده است که پس از اطفای نار مجوسیت و خاموش شدن کانون آتش آن از ناحیه مجوسیانی که به دین مقدس اسلام گرویده بودند، محرابی در آنجا ساخته شده و مدتی هم به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفته است و بعداً چون مکان مناسبی برای دفن شاهزاده یحیی سراغ نداشته اند، جسد وی را در مرکز آن دفن کرده و گنبدی هم بر فراز آن ساخته اند؛ و تبدیل آتشکده ها به مساجد هم در ایران امری عادی تلقی می گردد.

در این صورت باید این بنا با خشت و گل ساخته شده باشد و بنیان آن با سنگ و گچ غیر عادی به نظر می رسد؛ اما از خشت هایی متین و قطور که از آجر محکم تر و پردوام ترند....

به هر صورت سبک ساختمان بقعه صلیبی و مرکب از دو رومی پوش دوازده متری به عرض های 50/3 و 4 متر است که بر یکدیگر عمود می باشند و نقطه مرکزی آن با محل تقاطع که اکنون ضریح نصب شده است به صورت مثمن مختلف الاضلاع نامنظم در آمده است؛ زیرا نبش های چهار زاویه را تراشیده اند و در نتیجه چهار جهت فرعی هم یافته است.

در زوایای اربعه در خلأهایی ، گوشه های بقعه از خارج حجره با نمایی ساخته شده است که جهات اصلی دو ضلع آن در مدخل دو شاه نشین شمالی و جنوبی سه متر و نیم می باشد و چهار ضلع فرعی حدود شصت سانتیمتر است و تمام جدار آن از جرز و بغله و اسپر و طاق سفید کاری ساده و قسمت وسط آن به دهانه 5/4 و 5 متر دارای پوششی عرقچینی به ارتفاع هفت متر بدون تزیین می باشد که در هر ضلعی شاه نشینی است و از هر شاه نشینی هم دری به خارج گشوده می گردد و جلو آن هم ایوانی نمودار است. تنها شاه نشین شرقی که محل محراب تاریخی است بدون در می باشد چرا که به عنوان مسجد مورد استفاده و اقامه جماعت بوده است.

 

 

محراب تاریخی


در شاه نشین شرقی یا مسجد پایین پامحرابی گچبری است که تاریخ آن گیج کننده و دارای کتیبه های عمودی و افقی به خط ثلثین برجسته با نقشه محراب شکسته مشتمل بر دو پایه در طرفین و دو قائمه نیم برجی در داخل و پوششی از مقرنس گچی و طاقبندی دو قوسی می باشد. این محراب به دهانه دو متر و ارتفاع سه متر از بدایع هنری باستانی و مواریث فرهنگی قدیمی کشور است که حفاظت و صیانت آن حتی از لمس کردن و دستمالی ضرورت دارد و حتی اگر روی آن قاب آینه بگیرند به جا خواهد بود.

روی دو پایه برجسته و مضلع طرفین به خط درشتی سوره مبارکه فتح (انا فتحنا لک فتحاٌ مبینا) تا جمله (یهدیک صراطاً) نوشته شده و در وسط دو خط متوازی برجسته گچبری شده و زمینه آن آراسته به گل و بوته های برجسته ای است که تمام خلأهای آن را پر ساخته و کتیبه مزبور جبهه محراب را فراگرفته و از جانب دیگر به پایین آمده است. جلوی طاقبند قوسی محراب سوره مبارکه اخلاص (قل هو الله احد) نوشته شده و روی تیره طاقبند جلو دو هلالی نمودار است و در میانه آنها این عبارات گچبری شده است؛ «عمل به امر علی بن احمد بابویه الدیلمی» و از این کتیبه چنین استفاده می شود که این محراب به امر علی بن احمد بابویه دیلمی ساخته شده است، بنابراین از آثار اواسط قرن چهارم به نظر می رسد. در قسمت پایین محراب بین دو ستون برجی،با چهار خط برجسته قاب سازی شده است و در میانه آن در سطحی مستوی عبارات ذیل که متمم جمله بالا است گچبری شده است؛ «فی ایام امیر المومنین رضی الله عنه سنه ثلثین».

حال مقصود از امیرالمومنین کیست؟ و این تاریخ چیست؟ شایسته تامل بیشتری است؛ چرا که در خلافت عثمان و سال سی هجری جز خط کوفی و مکی و مدنی و بصری هیچ گونه خطی اختراع نشده بود و خط ثلث و ثلثی، از اختراعات ابن سهل وزیر مامون است که به دست ابن مقله در اواخر قرن سوم و آغاز قرن چهارم تحسین و تزیین گردید.

بنابراین باید گفت که جمله (ثلثمائه) از دنباله کتیبه تراشیده شده است و جز این این راهی به نظر نمی رسد. یعنی سال 330 منظور است.

در زیر این کتیبه و در دو جانب آن، ترنجی فلکه ای به قطر 12 سانتیمتر ترسیم شده و در میانه آنها گچبری شده است و در وسط آن سوراخی است فلکه ای که متضمن نام یکی از خلفا بوده است و بعداً سطح گچ را به کلی تراشیده آن را سوراخ کرده اند و چنین به نظر می رسد که روی آنها اسامی خلفای راشدین گچبری شده بوده است؛ چنانکه شبحی از این نام ها هنوز هم به چشم می خورد.

در حاشیه طاقبند محراب که آراسته به کنده کاری های جالب می باشد، کتیبه ای زنجیری است که روی آن به خط کوفی برجسته به طور مکرر فقط نام محمد گچبری شده است که به نظر می رسد از آثار سلاجقه باشد.

بنابراین حک اسامی خلفا بر اثر تعصبات مذهبی بوده است؛ چنانکه نام حضرت امیرالمومنین هم اگر بوده، حک شده است.

چنین نقل شده که این محراب روی اسپر شاه نشین جنوبی بوده و چون در آنجا می خواستند دری بگشایند، آن را از جای کنده و قطعه قطعه کرده و بدین مکان منتقل ساختند؛ در نتیجه قسمتی از آن شکسته و از بین رفته است.

بعید نیست قسمت اصلی را مانند محراب سلطان اولجایتو در مسجد جامع اصفهان که قبلاً مثل آن ساخته بودند تا محراب اصلی را بربایند منتها در آنجا بر انجام نقشه خویش توفیق نیافتند، ولی در اینجا کتیبه ای را ربوده چیزی مشابه آن را با نواقصی تهیه کرده و به جای آن نصب کرده باشند تا کسی بر این جنایت پی نبرد که تنوع خطوط حاشیه با متن هم این نظریه را تأیید می کند و به قرینه ثبت نام خلفای راشدین می توان اظهار نظر کرد که این محراب در سال 530 و دوره نفوذاتابکانی چون سانماز و قایماز حنفی مذهب متعصب ساخته شده باشد، چه بسا که از نام علی تهی بوده است.

ناگفته نماند که یکی از دوستان، کتیبه دو هلالی روی محراب را به جای عمل به امر علی بن احمد بابویه الدیلمی چنین می خواند عمل خزعی بن احمد بابویه (الودیلی) که بایددقت شود و عبارت صحیح از سقیم متمایز گردد.

 

 

لوحه سنگی


بر فراز محراب لوحی از مرمر نصب و روی آن عبارت ذیل به خط برجسته ثلثی حجاری شده است.

«فی سنه 1339 حسب الامر سرکار بندگان شامخ الارکان جناب آقای میرزا فخرالدین دامت برکاته این بنا و گنبد اصلاح و به استادی و معماری کربلایی علی بنا اتمام پذیرفت به تاریخ محرم الحرام عمل استاد محمد حجار کاتب.»


لوح کاشی


روی جرز شرقی در نبش صفه جنوبی لوحی از کاشی به دیوار نصب شده است که به خط نامرغوب بنفش رنگی عبارات ذیل در زمینه آسمانی روی آن نوشته شده است و در حاشیه آن هم اسامی چهارده معصوم خوانده می شود.


گنبد


اما گنبدروی بقعه به قطر 7 و ارتفاع 9 متر سراپا کاشیکاری تعمیری و به صورت شلجمی و از آثار عصر صفویه است و در منتها الیه قسمت استوانه ای عنق آن کتیبه ای است از کاشی خشتی به خط سفید ثلثی در زمینه لاجوردی که روی آن سوره مبارکه فتح و در دنباله آن آیه الکرسی نوشته شده است.


لوح صندوق منبت و ضریح


در وسط بقعه مرقدی است به ارتفاع یک متر که با اضلاع بقعه مسامت نیست؛ زیرا ساختمان مزبور شمالی و جنوبی است و بنای مرقد مسامت قبله و به اندازه سی و چند درجه از خط شمالی جنوبی انحراف دارد و روی آن صندوقی منبت است از آثار عصر شاه طهماسب صفوی و جلو آن ضریحی با پایه های فلزی و شیشه پوش است که بر حسن منظره بقعه پنج چندان افزوده و در داخل آن سیم کشی و لامپ های برقی الوانی نصب کرده اند که از جلال و شکوهی خاص برخوردار می باشد.

اما صندوق با پل ها و پایه های منبت کتیبه دار و تنگه های خانچه پوش مزین به کنده کاری دارای کتیبه هایی افقی و عمودی است که اخیراً بدنه آن را نقاشی و رنگ کاری کرده و روی کلمات آن را هم مشکی ساخته و بعضی کلمات ریخته آن را هم با سلیقه خود به اشتباه رنگ آمیزی ساخته اند و صندوق عقیق را به صورت صندوق جدیدی تجلی داده اند.

در پیش روی آن نوشته شده: «طبعه استاد غیاث الدین علی بن استاد محمد بن استاد بابا علی نجار اصفهانی کتبه العبد بهزاد بن احمد کمال کاتب.»

در پشت آن (شمالی) این عبارت آمده: «وقف کرد بنده شاه ولایت امیر ابن سلطان محمود ابن پیر حسین المحلاتی سنه سبعین و تسعماه سنه 970.»

و بالای سر در ضریح به خط مشبک فلزی این عبارات: «یحیی بن موسی الکاظم فضل الرضا 1347» به طور برجسته روی پایه ای فلزی نصب گردیده است.

در همین جهت روی پل صندوق آمده است: «السلام علیکما یا یحیی بن موسی الکاظم و یا فضل الرضا علی آبائهما التحیه و الثناء.»

و در پایین «نادعلیاً مظهر العجائب تجده عوناً لک فی النوائب.کل هم و غم سینجلی بولایتک یا علی یا علی یا علی.»

به علاوه سوره مبارکه کوثر و آیه شریفه «و ان یکاد الذین کفرو لیزلقونک بابصارهم لما سمعو الذکر توابا.» و روی خانچه ها آیات و عباراتی چون: «افوض امری الی الله» شاهزاده یحیی «شاهزاده فضل» «یا من یحب الصابرین» «اسامی علی بطور متعاکس» جدیداً نوشته شده است؛ ولی کنده کاری های یاد شده باستانی است که حفاظت از آن محراب و این صندوق در این بقعه ضروری به نظر می رسد.

درب ورودی امامزاده نیز تاریخ 1140 هجری ذکر شده. بالای سر در نیز کاشی هایی نصب گردیده که روی آن نوشته شده:«به سعی و اهتمام الحصر درویش محلاتی 1140.»

 

 

نمونه تزئینات ظریح امام زاده




تگها: صبح محلات, اخبار محلات, شهرستان محلات, محلات, امام زاده فضل و یحی محلات, مکان های گردشگری محلات

دیدگاه کاربران
نام:*
ایمیل:*
متن نظر:
کد را وارد کنید: *